त्रास झालेल्या व्यक्तीला मदत कशी करायची
परिस्थिती:
दिव्याचं लग्न होऊन ५ महिने झालेत. लग्नानंतर तिचा नवरा तिच्यावर खूप बंधनं आणू लागलाय आणि तिच्या फोनमध्ये ट्रॅकिंग सॉफ्टवेअरही टाकलंय. नुकतंच दिव्याला तिच्या फोनमध्ये एक असा ॲप सापडला जो तिच्या सगळ्या ऑनलाइन हालचालींवर लक्ष ठेवतो. तिने नवऱ्याला विचारलं तेव्हा तो म्हणाला, 'तुझ्याकडे लपवायला काही नसेल तर तुला काय अडचण आहे?' दिव्या आता माहेरी निघून जाण्याचा विचार करतेय, पण नवऱ्याला कळलं तर तो अजून त्रास देईल अशी तिला भीती आहे. जवळच मदत केंद्रं आहेत, पण त्यांना फोन आणि तंत्रज्ञानाशी जोडलेल्या या त्रासात मदत कशी करायची हे माहित नाही. आपण दिव्याला कशी मदत करू शकतो?
दिव्याला मदत करताना:
फोन, टॅबलेट किंवा कॉम्प्युटरवर लक्ष ठेवलं जातंय अशी भीती असेल तर, अत्याचार करणाऱ्या व्यक्तीने आधी कधीही वापरलेलं किंवा अॅक्सेस केलेलं नाही असं दुसरं डिव्हाइस वापरायला सांगा. मित्राचा फोन किंवा इंटरनेट कॅफेमधला पब्लिक कॉम्प्युटर वापरता येईल.
दिव्याचा फोन फेकून द्यावा किंवा ऑनलाइन अकाउंट बंद करावं असं लगेच वाटू शकतं; पण त्याला अॅक्सेस मिळेनासा झाला तर काही अत्याचारी लोक आणखी हिंसक होऊ शकतात. म्हणून हिडन कॅमेरा किंवा GPS ट्रॅकर काढण्याआधी तो कसा रिअॅक्ट करू शकतो याचा विचार करा आणि सेफ्टी प्लॅन करा.
दिव्याला मदत करताना सेफ्टी प्लॅन तयार करा आणि कोणतं टेक्नॉलॉजी वापरलं जातंय ते शोधून काढा (पहा: Assessing for Technology Abuse).
दिव्याची सुरक्षितता आधी पाहणं
दिव्याला वाटत असेल की तिच्या ऑनलाइन अकाउंटमध्ये कोणी शिरतंय तर सुरक्षित डिव्हाइसवरून युजरनेम आणि पासवर्ड बदलता येतात. पासवर्ड बदलणं धोकादायक वाटत असेल तर नवीन ईमेलने नवीन अकाउंट तयार करायला सांगा. त्या अकाउंटमध्ये खरं नाव किंवा ओळख पटेल अशी माहिती देऊ नका. नवीन अकाउंट जुन्या अकाउंटशी लिंक करू नका.
दिव्याच्या फोनवर लक्ष ठेवलं जातंय असं वाटत असेल तर, अत्याचारी व्यक्तीला अॅक्सेस नसलेलं अकाउंट आणि नवीन डिव्हाइस घेणं जास्त सुरक्षित ठरू शकतं. पण जुना फोन लगेच फेकू नये; तिचा नवरा ती अजूनही तोच फोन वापरतेय असं समजत राहणं कधी कधी सुरक्षित ठरू शकतं.
दिव्याला वाटत असेल की तिचा नवरा तिचं लोकेशन ट्रॅक करतोय तर तो नेमकं कसं करतोय हे आधी शोधणं गरजेचं आहे. फोनमधली अॅप्स, अकाउंट्स आणि लोकेशन शेअरिंग ऑन आहे का ते तपासा. मोबाईल कंपनीला फोन करून लोकेशन शेअरिंगची काही सर्व्हिस सुरू आहे का तेही विचारता येतं. कारमध्ये किंवा इतर वस्तूंमध्ये लपवलेला ट्रॅकर आहे असं वाटत असेल तर पोलिस, प्रायव्हेट इन्व्हेस्टिगेटर किंवा कार मेकॅनिककडून तपासून घेता येईल.
डिव्हाइस काढण्याआधी किंवा अत्याचारी व्यक्तीचा लोकेशन अॅक्सेस बंद/बदलण्याआधी सेफ्टी प्लॅन तयार करा आणि पुरावे जपून ठेवा.
दिव्याची डिजिटल सेफ्टी मजबूत करणं
घडलेल्या सगळ्या घटनांची नोंद ठेवल्यामुळे दिव्या पोलिसांना किंवा कोर्टाला स्टॉकिंग/छळाचा पॅटर्न दाखवू शकते. टेक्नॉलॉजी वापरून झालेला आणि इतर प्रकारचा अत्याचार—दोन्ही लिहून ठेवणं महत्त्वाचं आहे.
डिजिटल अब्यूज लॉगमध्ये ऑनलाइन आणि ऑफलाइन झालेला प्रत्येक प्रकारचा त्रास स्पष्टपणे लिहावा. त्यामुळे दिव्या आणि तिला मदत करणाऱ्या लोकांना किती प्रकारचा त्रास होतोय आणि पुढे कोणते धोके आहेत हे समजेल. पतीविरुद्ध तक्रार किंवा कायदेशीर कारवाई करायची असल्यास हा रेकॉर्ड उपयोगी पडेल.
अत्याचाराची नोंद करा आणि पुरावे जमा करा
तक्रार करणं किंवा रिपोर्ट देणं
दिव्याला योग्य आणि सुरक्षित वाटत असेल तर ती नाव न देता किंवा पोलिसांकडे तक्रार करू शकते. भारतात I4C चालवत असलेल्या National Cyber Crime Reporting Portal वर महिला आणि मुलांविरुद्धच्या सायबर गुन्ह्यांची ऑनलाइन तक्रार करता येते. नाव/माहिती देऊन किंवा अनामिकपणे तक्रार करून तिचा स्टेटसही ट्रॅक करता येतो.