ऑनलाइन हिंसा किंवा त्रासाला सामोरे गेलेल्या लोकांना योग्य मदत देण्यासाठी एक सुरक्षित वातावरण तयार करणं गरजेचं आहे, जेणेकरून त्यांच्या मानसिक त्रासाची जाणीव ठेवता येईल. अशा परिस्थितीत या ४ गोष्टी लक्षात ठेवा: (१) पीडित व्यक्तीच्या सुरक्षेला आधी प्राधान्य द्या; (२) ऑनलाइन आणि ऑफलाइन त्रासाचा एकत्र विचार करा; (३) त्यांच्यासोबत घडलेला प्रकार खरा आणि गंभीर आहे हे मानून घ्या; आणि (४) पुढे काय करायचं ते पीडित व्यक्तीलाच ठरवू द्या. हे मुद्दे खाली सोप्या भाषेत दिले आहेत.
-
त्यांची मदत करताना त्यांना लगेचच कसला शारीरिक धोके तर नाहीत ना, याची खात्री करून घ्या. यामध्ये संभाव्य धोके ओळखणे आणि सुरक्षेसाठी प्लॅन बनवणे येते. तसेच त्यांना मानसिकदृष्ट्या सुरक्षित वाटणे खूप गरजेचे आहे. ऑनलाइन त्रासामुळे माणूस खूप मानसिक तणावात जाऊ शकतो, अगदी स्वतःला इजा करून घेणे किंवा आत्महत्येसारखे विचारही येऊ शकतात.
-
ऑनलाइन सुरू झालेला त्रास फक्त ऑनलाइनच राहतो असं नाही, तो रोजच्या आयुष्यातही येऊ शकतो आणि याउलटही होऊ शकतं. आजकाल पार्टनरकडून होणाऱ्या त्रासात तंत्रज्ञानाचा वापर खूप वाढलाय. इंटरनेटवरचा त्रास आणि प्रत्यक्ष आयुष्यातला त्रास हे एकमेकांशी जोडलेले असतात. ही परिस्थिती व्यवस्थित समजून घेतली तरच आपण त्यांना योग्य प्रकारे मदत करू शकतो.
-
पीडित व्यक्तीच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवा. 'हे तर इंटरनेटवर चालतच राहतं' किंवा 'सोशल मीडियावर हे नॉर्मल आहे' असं म्हणून त्यांचा त्रास लहान करू नका. त्यांची भीती आणि मानसिक त्रास पूर्णपणे खरा आहे आणि यात त्यांची काहीही चूक नाही, हे त्यांना सांगा. अनेक लोकांना तक्रार करताना भीती वाटते की लोक त्यांच्यावरच उलट आरोप करतील किंवा दुर्लक्ष करतील. त्यांना धीर द्या की त्यांच्यासोबत घडलेला प्रकार चुकीचाच आहे आणि तो गांभीर्याने घेतला पाहिजे. तसेच 'तू काय केलं होतंस?' असं विचारण्याऐवजी 'तुझ्यासोबत काय घडलं?' असं विचारा.
-
आठवून ठरवलेल्या नियमांपेक्षा पीडित व्यक्तीला नेमकी काय मदत हवी आहे यावर लक्ष द्या. पोलिसांत जायचं की नाही किंवा कायदेशीर पावलं उचलायची की नाही, याचा निर्णय त्यांच्यावरच सोडा. त्यांच्यावर जबरदस्ती करू नका. त्यांना मानसिक आधार, ऑनलाइन फोटो/मजकूर हटवणे किंवा कायदेशीर सल्ला हवा असू शकतो. ते सुरक्षित आहेत तोवर पुढचा मार्ग त्यांनाच निवडू द्या. तुम्ही त्यांना पर्याय दाखवू शकता, पण निर्णय त्यांचाच असावा.
पीडितांचे अनुभव आणि मदत मिळण्यात येणाऱ्या अडचणी समजून घेणे
सगळा भार पीडित व्यक्तीवरच पडणे
इंटरनेटवर होणाऱ्या त्रासाची तक्रार करताना पीडित व्यक्तीवरच सगळा ताण येतो. त्यांनाच पुरावे गोळा करावे लागतात, त्रास सिद्ध करावा लागतो आणि यातून बाहेरही पडावं लागतं. कायदेशीर आणि सरकारी प्रक्रियेतून मार्ग काढणं त्यांच्यासाठी खूप कठीण आणि वेळखाऊ असतं.
वेगवेगळ्या पातळ्यांवर होणारा त्रास
समाजात आधीच मागे पडलेल्या लोकांना किंवा महिलांना अजून जास्त त्रास सहन करावा लागतो. जात, अपंगत्व, गरीब-श्रीमंत परिस्थिती किंवा प्रसिद्ध महिला असण्यामुळे लोक त्यांनाच जास्त लक्ष्य करतात आणि त्यांच्यावरच दोष ठेवतात.
सोशल मीडिया कंपन्यांचा ढिसाळ प्रतिसाद
सोशल मीडिया कंपन्या सुरक्षेवर जास्त खर्च करत नाहीत. त्यांच्याकडे तक्रारी तपासण्यासाठी पुरेसे लोक नसतात आणि त्यांच्या सिस्टीम प्रादेशिक भाषेतील (इंग्रजी सोडून इतर) शिव्या किंवा त्रास ओळखण्यात अपयशी ठरतात. कंपन्यांनी कर्मचारी कमी केल्यामुळे तक्रारींवर वेळेत कारवाई होत नाही.
महत्त्वाच्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष होणे
आपली पोलीस आणि न्यायव्यवस्था पैशांच्या फसवणुकीच्या गुन्ह्यांवर जास्त लक्ष देते. महिला किंवा लिंगाधारित सायबर गुन्ह्यांमध्ये पैशांचं नुकसान झालं नसेल तर पोलीस त्यांना जास्त गांभीर्याने घेत नाहीत. त्यामुळे पीडित लोकांना पोलिसांकडून योग्य मदत मिळेल असा विश्वास वाटत नाही.
पीडित व्यक्तीलाच दोष देणे आणि दुर्लक्ष करणे
तक्रार करायला गेल्यावर पोलीस किंवा अधिकारी पीडित व्यक्तीलाच दोष देतात किंवा दुर्लक्ष करतात. एवढंच नाही तर घरचे आणि समाजातले लोकसुद्धा 'तू ऑनलाइन फोटो का टाकले?' किंवा 'इंटरनेट जास्त का वापरतेस?' असं म्हणून पीडित व्यक्तीलाच जबाबदार धरतात.
फोटो/व्हिडिओ हटवायला उशीर होणे आणि ते पुन्हा पसरणे
सरकारने आक्षेपार्ह फोटो-व्हिडिओ लगेच हटवण्याचे नियम केले असले तरी कंपन्यांच्या ढिसाळपणामुळे ते इंटरनेटवर तसेच राहतात. जितका उशीर होईल तितका तो व्हिडिओ/फोटो व्हॉट्सॲप किंवा टेलिग्राम ग्रुप्सवर जास्त पसरतो.